Empathie verkennen: reflecties over de Empathoscope

Op 2 juni organiseerden we een ESCalator bij Hogeschool Inholland, waarbij we creatieve professionals, docenten en onderzoekers uitnodigden om de Empathoscope te verkennen: een intrigerend grensobject dat is ontwikkeld in samenwerking tussen Jeroen Peeters (Future of Now) en Guilherme de Baère met het lectoraat Societal Impact Design. Senior onderzoeker Laura Niño reflecteert op deze ESCalator. 

De Empathoscope is een compact maar krachtig artefact (70 × 70 × 20 cm), opgebouwd uit deelspiegels, een geprogrammeerde lichtsequentie en een houten frame. Geplaatst op een tafel in een schemerige omgeving is het ontworpen om nieuwsgierigheid op te wekken en uit te nodigen tot een ander soort ontmoeting. Een ontmoeting die de zintuigen prikkelt, de vastgeroeste patronen van interactie doorbreekt en ruimte opent om de ander en jezelf in een ander licht te zien, letterlijk en figuurlijk.

Als senior onderzoeker binnen het lectoraat was het een genoegen om te zien hoe de deelnemers direct met de installatie in contact kwamen. Omdat ik de Empathoscope tijdens de ontwikkelingsfase al meerdere keren had ervaren met Jeroen, Gui, Fabian en Wina, begon ik al parallellen te zien met transitieprocessen. Net als bij veel maatschappelijke transformatieprojecten wordt de ervaring gekenmerkt door onzekerheid, nieuwsgierigheid en de voortdurende noodzaak om te heroverwegen wat er op dat moment gebeurt.

Wat me tijdens deze sessie opnieuw opviel, is hoe de Empathoscope in een totaal andere ‘taal’ opereert dan die we doorgaans gebruiken bij het bespreken van systemische verandering. Waar transitieprocessen vaak op rationele, gestructureerde en resultaatgerichte wijze worden gekaderd, doet de Empathoscope iets heel anders. Binnen enkele minuten brengt het mensen in een andere staat van zijn, een waarin waarneming, sensatie en bewustzijn voorrang krijgen boven analyse. Dit vraagt echter om verdere reflectie en uitwerking. Op zichzelf, zonder verdere reflectie, blijft de Empathoscope vooral een intrigerend moment.

Een speelse verstoring van de dagelijkse routines

De Empathoscope zorgt voor een speelse interactie die onze vaak drukke, op efficiëntie gerichte routines onderbreekt. Het nodigt deelnemers uit om te vertragen, te kijken en zich te verbazen – samen.

Tijdens de sessie namen 14 deelnemers deel, die met elkaar in contact kwamen terwijl ze tegenover het artefact zaten. Later reflecteerden ze op hun ervaringen en deelden ze inzichten over hoe ze zichzelf, de ander en de interactie als geheel ervoeren.

Wat naar voren kwam, is dat de Empathoscope een gedeelde ervaringsruimte creëert waar individuen elkaar kunnen ontmoeten zonder dat er vooraf overeenstemming hoeft te zijn in taal, identiteit of perspectief. In plaats van te vertrouwen op een gesprek, biedt het een gemeenschappelijke perceptuele interface, spiegels en licht, waardoor betekenis gezamenlijk wordt geconstrueerd.
Deelnemers beschreven hoe de ervaring “veel teweegbrengt tussen mensen, maar ook in jezelf”, waarmee ze het dubbele effect op zowel relationeel als zelfbewustzijn benadrukten.

Een van de meest opvallende eigenschappen van de Empathoscope is hoe deze de interactie verschuift van verbale uitwisseling naar belichaamde co-aanwezigheid. In deze ruimte kunnen meerdere interpretaties naast elkaar bestaan. Er is geen enkele “juiste” manier om de ander te zien of te ervaren; in plaats daarvan onderhandelen deelnemers voortdurend tussen gelijkheid en verschil.

Belangrijk is dat de Empathoscope niet direct volledige empathie genereert, maar de omstandigheden creëert waarin empathie kan ontstaan. Hij wekt nieuwsgierigheid op, een bereidheid om naar de ander te kijken, te blijven hangen en te verkennen. Deze aanvankelijke nieuwsgierigheid is een cruciale maar vaak over het hoofd geziene stap in systemen met meerdere belanghebbenden, waar empathie niet als vanzelfsprekend kan worden beschouwd maar moet worden gecultiveerd.

De Empathoscope fungeert als een grensobject dat een tussenruimte creëert:

• niet volledig zelf
• niet volledig de ander
• niet volledig privé
• niet volledig sociaal

Juist deze tussenliggende kwaliteit maakt het zo krachtig. In contexten waar vertrouwen en openheid kwetsbaar zijn, zoals transitieprocessen of samenwerkingen met meerdere belanghebbenden, zijn dergelijke ruimtes essentieel.

Nieuwsgierigheid in plaats van afsluiting

Wat mij het meest is bijgebleven, is het speelse karakter van de ervaring. De Empathoscope is niet bedoeld om verschillen op te lossen of duidelijke resultaten te produceren. In plaats daarvan houdt het de ervaring open en nodigt het uit tot nieuwsgierigheid, verbeelding en verrassing.

Het moedigt deelnemers aan om door de ogen van de ander te kijken, niet volledig, niet helemaal, maar net genoeg om hun eigen perspectief te ontwrichten. Daarmee herinnert het ons eraan dat er vóór empathie iets fundamentelers komt: de bereidheid om nieuwsgierig te zijn naar de ander.

Link naar Systemic Co-Design

Systemic Co-Design maakt bewust gebruik van grensobjecten om nieuwe vormen van bewustwording en onderhandeling tussen perspectieven te openen. In deze sessie bood de Empathoscope een boeiend voorbeeld van zo’n object – een object dat verder gaat dan puur rationele cognitie en in plaats daarvan deelnemers betrekt via zintuiglijke, belichaamde interactie. Hierdoor nodigt het uit tot alternatieve manieren van weten, gegrond in waarneming, aanwezigheid en subtiele relationele dynamiek.

Hoewel het speelse ontwerp effectief nieuwsgierigheid opwekt en zowel het zelfbewustzijn als het bewustzijn van anderen vergroot, laat de ervaring ook de beperkingen ervan zien. Op zichzelf zet het een verschuiving in de waarneming in gang, maar houdt het deze nog niet in stand. Om ervoor te zorgen dat dit ontluikende bewustzijn een zinvolle bijdrage levert aan transitieprocessen – of zelfs leidt tot momenten van catharsis – is een bewuste uitbreiding nodig door middel van reflectie, dialoog en aanvullende activiteiten. In die zin fungeert de Empathoscope als een waardevol startpunt: een katalysator die de deur opent, maar nog steeds een bredere ontwerpcontext nodig heeft om zijn potentieel om te zetten in blijvende transformatie.