De inzichten die in deze blogpost worden gedeeld, zijn het resultaat van een unieke samenwerking tussen een nieuwe generatie transitieontwerpers, facilitators en denkers. Het initiatief is ontstaan dankzij Youetta Visser, die via haar project ‘Navigeren in Transitienetwerken’ voor het eerst in contact kwam met Maria Geuze en Sterre van de Ven.
Geïnspireerd door hun ontwerpgerichte werk met het Slow Food Youth Network (SFYN NL), bedacht Youetta een ‘podcast-crew’ die het Expertisenetwerk Systemic Co-design (ESC) in contact zou brengen met dergelijke grassroots transitiebewegingen, en betrok Maria en Sterre hierbij tijdens de ESConference in 2026. De inzichten in deze blogpost zijn ontleend aan het interviewwerk van Maria en Sterre voor de podcast, waarin hun achtergrond en expertise als transitiedenkers naar voren komen.
ESCape towards Impact
De ESConference 2026 ‘ESCape towards Impact’ in Amsterdam was geen doorsnee academische bijeenkomst. Het evenement ontvouwde zich als een ‘bijenkorf’ vol activiteit, ontworpen door Sietske Klooster, een promovendus aan Inholland, die de deelnemers meenam van rationele theorie naar de praktische, beleefde wereld van Systemic Co-Design (SCD). Hier zijn de belangrijkste lessen van de experts, ontwerpers en deelnemers die de dag doorbrachten met “zwermen” door de stad.
1. Ontwerpen draait om het creëren van zeggenschap en verbinding
Professor Wina Smeenk, voorzitter van ESC, opende de dag door opnieuw te definiëren wat “ontwerpen” betekent in een sociale context. In plaats van zich te richten op producten, beschouwt zij ontwerpen als een navigatie-instrument.
“Systemic Co-Design gaat over verkennen; het gaat over het verbinden van mensen, samen nieuwe wegen vinden, en nieuwe toekomsten voor ogen houden en scherpstellen… er ontstaat een positieve vibe; iedereen krijgt het gevoel dat het mogelijk is om een uitweg te vinden uit deze complexe situatie. Dat is het uitgangspunt. Dat noemen we agency”.
2. Van ‘hoofd’ naar ‘lichaam’ (embodiment)
Sietske Klooster benadrukte het belang van embodiment, waarbij fysieke ervaring wordt gebruikt om mogelijke wegen naar verandering in complexe systemen te ontdekken.
Sietske legde uit dat we moeten kijken naar wat ons lichaam ons kan leren, omdat we het intellectueel gezien nog niet ‘weten’. Dit sprak Sterre van de Ven erg aan, die opmerkte:
“Ik was vandaag erg geïnspireerd omdat Sietske ons uitnodigde om uit ons hoofd te stappen, uit het rationele denken, en in ons lichaam te gaan… In de omgevingen waarin ik me gewoonlijk bevind, is een meer rationele benadering de norm… Wanneer je je afstemt op je gevoelens, gebeurt er iets dat je van tevoren niet had voorzien”.
3. Het systeem tastbaar maken
Jochem Galama, een ESC-partner en visueel denker, demonstreerde hoe je abstracte systemen zichtbaar kunt maken via zijn “Mechanical Twin”-methodologie. Door gebruik te maken van in elkaar grijpende plastic tandwielen konden deelnemers letterlijk de wrijving in een organisatie “voelen”.
“In samenwerkingsverbanden is er vaak druk, wat leidt tot tegendruk, en soms wrijving… Door deze gevoelens en interacties hier tastbaar te maken, bijvoorbeeld doordat het tandwieltje ergens vastloopt, ontstaat er een dieper inzicht”.
4. Structuur aanbrengen in de ‘georganiseerde chaos’
Voor velen kan het ontwerpproces rommelig aanvoelen. Jessy van Os van het sociale ontwerpbureau KO benadrukte echter dat het de taak van een ontwerper is om structuur aan te brengen in die chaos.
“Ontwerpers voelen zich thuis in chaos; voor hen voelt het helemaal niet als chaos… het is een zeer gestructureerd proces, altijd afgestemd op de situatie. Het enige is dat we niet van tevoren kunnen voorspellen wat het resultaat zal zijn”.
Jessy wees erop dat het opbouwen van vertrouwen essentieel is, aangezien klanten moeten leren “het proces te vertrouwen”, zelfs als de uitkomst onbekend is.
5. Empathie voorbij het menselijke perspectief
Een van de meest verrassende inzichten kwam voort uit de “swarming”-opdrachten, waarbij deelnemers werden aangemoedigd om zich in te leven in niet-menselijke actoren. Deelnemer Pom, pas afgestudeerd in design, vond dit bijzonder verhelderend:
“Eigenlijk heb ik ook veel tijd alleen doorgebracht, omdat de opdracht was om me in te leven in wezens die geen mens zijn; een vogel bijvoorbeeld, of een boom… Ik bevond me op de kade, starend naar een meerkoet… het gaf me echt een ander perspectief”.
Conclusie: al doende leren
De belangrijkste les van de ESConference ESCape towards Impact 2026 was dat systemische verandering niet in een vacuüm kan worden gepland; deze moet gezamenlijk worden vormgegeven, waarbij we putten uit nieuwe perspectieven, onze zintuigen en intuïtie om onze weg te vinden en nieuwe mogelijkheden te creëren voor een heroverweging van de samenleving. Zoals Maria, transitieontwerper en een van de twee podcastleiders, opmerkte:
“Vooruitgang boeken in grote transities vereist dat we ‘samen met onze voeten in de klei staan’ en klein beginnen om verbanden te leggen tussen maatschappelijke vraagstukken en ontwerp.”
De conferentie bewees dat door de ‘chaos’ van de zwerm te omarmen en te vertrouwen op het collectieve proces, nieuwe inzichten voor maatschappelijke verandering echt van de grond kunnen komen.
