IkigAI: van individuele co-reflectie tot systemische verkenning 

IkigAI: van individuele co-reflectie tot systemische verkenning 

Op 18 september 2026 organiseerden we een ESCalator bij Hogeschool Utrecht voor ontwerpers en ontwerp onderzoekers. Claudia Mayer van het lectoraat Societal Impact Design bij Hogeschool Inholland heeft de workshop geleid.

Ikigai is een Japans concept voor een leven met zin, gevonden op het snijvlak van vier vragen: wat je liefhebt (passion), waar je goed in bent (mission), wat de wereld nodig heeft (vocation), en waarvoor je betaald kunt worden (profession).

IkigAI – met hoofdletters AI – vertaalt dit naar een workshopformat waarin generatieve AI als reflectiepartner fungeert om die vier vragen scherper te krijgen. De methode is ontwikkeld en geëvalueerd in meerdere iteraties sinds 2023 en het onderliggende onderzoek is peer-reviewed gepresenteerd op de DRS2026 Conference: IkigAI: Co-Reflection with AI to Enhance Career Direction Clarity in Design Education (Mayer, Smeenk & Calabretta, 2026). Tijdens de workshop vouwen deelnemers het A4-werkblad tot een A7-boekje en vullen handschriftelijk de vier ikigai-vragen in. Na een menselijke conclusie naar het snijvlak van de vier vragen gaan de deelnemers aan de slag met generatieve AI. Ze volgen drie prompt rondes AI-interactie met sjablonen, waarin een zelfgekozen chatbot als reflectiepartner fungeert.

We haalden voor en na de workshop data op via een korte anonieme vragenlijst. De open vragen laten zien hoe verschillend deze zingeving landt. Eén deelnemer beschreef een sleutelmoment in de tweede promptronde: “When [my idol in round 2] said that it is not a job I have but a function — that really hit the spot.” Een ander benoemde vooral de waarde van het zien van verschil zelf: “Dat het voor veel mensen hele andere input levert en hoe dat ook al veel zegt qua waar ik sta.” Een derde deelnemer verwoordde hoe de rol van AI verschoof tijdens de sessie: “On how to use the AI in a more reflective way, not only as an answering machine.”

Aan het einde van de workshop reflecteerden we in groepsverband op diverse verdiepingsvragen, zoals: “Wat is er systemisch aan? En kunnen we het ook voor groepen inzetten?”

Vanuit de drie lenzen van systemisch co-design zien we IkigAI als ontwerplens: Hoe je, ondanks onzekerheid, concrete stappen zet als individu in je eigen profesionalisering. Het fungeert ook als systemische lens: Het laat zien hoe elementen en hun onderlinge relaties samenhangen: De eerste twee ikigai-vragen kijken naar binnen en de laatste twee naar buiten. De methode vraagt om in- en uitzoomen tussen zelf en je omgeving – je eigen systeem.

De collectieve lens (hoe je met verschillende betrokkenen samenwerkt en leert) blijft grotendeels onaangeraakt. We vroegen ons daarom af: Wat zou er gebeuren in een samenwerking als elke betrokkene eerst zijn eigen zingeving in kaart brengt, en die vervolgens worden samengebracht tot een gedeeld beeld — een WekigAI — voor het co-design project? Maar het samenbrengen van individuele zingeving is niet zonder risico. Wat de een als zingeving ervaart, kan haaks staan op wat een ander waardeert – zeker wanneer belangen uiteenlopen, zoals vaak het geval is in multistakeholder-processen. Dat samenkomen legt evengoed verschil en onenigheid bloot als het verbindt. Voor systemisch co-design is dat vaak het uitgangspunt: juist die spanning maakt zichtbaar waar een collectief nog moet groeien.

Deelnemers voelden zelf een grens tussen reflectie en actie. Zoals iemand het verwoordde: “co-design geeft actie, IkigAI is reflectief.” Die uitspraak triggerde bij mij de vraag hoe je van gedeelde zingeving naar gedeeld handelen komt, en hoe je IkigAI daarvoor kunt aanpassen en inbedden. De groepsreflectie zette me aan het denken over hoe reflectie overgaat in handelen. Bijvoorbeeld zou een derde werkblad waarop deelnemers een SMART-doel voor de komende drie weken vastleggen, of een vierde promptronde hierover. Idealiter volgt daarna niet één terugkommoment maar drie: bijvoorbeeld na drie weken, drie maanden, en drie jaar. Dat geeft IkigAI een stevige tijdshorizont die verder reikt dan de twee uur van de workshop zelf. Accountability hoort daarbij: onderling, bijvoorbeeld via een buddy-systeem tussen deelnemers, en naar jezelf: het eigen SMART-doel waar je doorgaans op teruggrijpt.

16 oktober 2026